NIEUW Een portret met een (over)bite

Wat heeft het portret dat Therese Schwartze in 1914 schilderde van de feministe Welmoet Wijnandts te maken met hedendaagse reclamefotografie? Een blog naar aanleiding van de tentoonstelling Therese Schwartze "Haar klant was koning", te zien t/m 27 februari 2022 in Museum Paul Tetar van Elven in Delft.


Op de foto:
- uitsnede Therese Schwartze, Portret van Welmoet Wijnandts Franken-Dyserink (1914), pastelkrijt op papier, 80 x 64 cm
- uitsnede reclamefoto van Lancome Paris

- uitsnede coverfoto Vogue.

 

In 1914 schilderde Therese Schwartze een portret van de feministe Welmoet Wijnandts Francken-Dyserinck, die streed voor vrouwenkiesrecht. Ik had eerlijk gezegd nog nooit van haar gehoord. Op het portret vallen haar voortanden nogal op. Ze steken over haar onderlip heen.

 

Het is eigenlijk een mal gezicht. Het doet me denken aan Theo en Thea (een komisch duo met grote opgeplakte voortanden; bekend van tv in de jaren 80). Ik bekeek het portret op een tentoonstelling in Delft.* Daar was ik met vrienden. We praatten even met elkaar over het portret: waarom die keuze van de schilder om die tandjes erop te zetten? Niet echt fraai, maar waarschijnlijk wel waarheidsgetrouw.

 

Na de tentoonstelling gingen we op zoek naar een leuk cafeetje. We liepen langs een parfumerie, waar een gigantische reclameposter hing met twee piepjonge fotomodellen erop. Met duidelijk zichtbare voortanden. Ik moest erom lachen. En ik riep naar mijn gezelschap: “Kijk! Ook hier weer die tandjes!” Maar ze hoorden me niet, want ze liepen stevig door in de regen.

 

Grinnikend om mijn vondst hobbelde ik achter ze aan. Nu bleken die lelijke tandjes verdorie een schoonheidsideaal te zijn! Was dat ten tijde van Welmoet Wijnandts ook al zo? Het lijkt onwaarschijnlijk. Bovendien is het nog onwaarschijnlijker dat een feministe uit die tijd zich daarmee bezig hield.

 

Hoe dan ook, mij hield het wel bezig. Thuis pakte ik mijn IPad erbij en keek ik nog eens naar foto’s van het portret. En ik zocht reclamefoto’s die vergelijkbaar waren met wat ik bij die parfumerie had gezien.

 

En ineens zag ik het.

 

Er zit een groot verschil in een klein detail: de feministe op het portret heeft haar mond dicht en de jongedames op de reclamefoto hebben hun mond open. Kijk zelf maar eens naar de foto’s die hierbij staan.

 

Heel lichtjes en losjes hebben de jonge vrouwen hun mond open. Zogenaamd spontaan. Ik realiseerde me dat je dat eigenlijk heel vaak ziet in de hedendaagse reclamefotografie. Volgens mij suggereert zo’n half open mond iets erotisch.

 

Toen realiseerde ik me ook: het is de ‘male gaze’.** O ja, die was ik even vergeten. Maar ondertussen word ik er voortdurend mee geconfronteerd, via reclames en via de sociale media. Maar ook via films en series. Het lijkt allemaal zo vanzelfsprekend en gewoon, maar op een onbewust niveau krijg je voortdurend voorgeschoteld hoe een vrouw eruit moet zien. 

 

Deze onbewuste beïnvloeding is een wijd verbreid fenomeen. Toevallig kwam ik op Instagram een foto tegen van het beroemde fotomodel Kate Moss. Ze staat ermee op de cover van Vogue. Ook zij heeft dat open mondje met die half zichtbare voortanden. Ze is inmiddels 48, maar ze werkt zich overduidelijk het apezuur om er nog steeds uit te zien als 21. Photoshop helpt haar waarschijnlijk een handje.

 

Ik denk dat veel vrouwen er diep in hun hart graag willen uitzien zoals Kate Moss op deze foto. Die wens wordt ons aangepraat door een groot, machtig, wereldwijd vertakt commercieel belang. Daarom kopen we ons lek aan make up, lingerie, haarlak, kleding, schoenen, botox, fillers en weet ik veel wat nog meer. Dat hebben ze allemaal verzonnen om geld aan ons te verdienen. En dat lukt ze door ons het gevoel te geven dat we niet mooi genoeg zijn van onszelf.

Dus ik vraag me steeds vaker af of het nou de 'male gaze' is, of eigenlijk vooral de 'commercial gaze' die ervoor zorgt dat het gladgestreken ideaalbeeld van de vrouw ons voortdurend aangaapt via internet, via reclame, via films en series. Ook in de beeldende kunst zie je het wel terug. Maar het lijkt me heel oninteressant om zo'n rimpelloos portret te schilderen. Je wilt toch liever een doorleefde kop. Of op z'n minst een beetje eigenheid.

Daarom denk ik dat Therese Schwartze die voortanden graag schilderde. Het geeft wat extra eigenheid aan het portret. En de geportretteerde vond het blijkbaar prima. Ze zat daar gewoon te poseren met haar overbite. Die hoorde namelijk bij haar.

 

—-

 

*De tentoonstelling Therese Schwartze “Haar klant was koning” is te zien t/m 27 februari 2022 in het museum Paul Tetar van Elven in Delft. (Dus hopelijk nog te bekijken na de lockdown.)


Het portret van Welmoet Wijnandts maakt onderdeel uit van de tentoonstelling. Het is een middelgroot werk (ongeveer 80 x 65 cm) in pastelkrijt op papier. Als je het portret vergelijkt met foto’s uit die tijd, zie je hoe goed gelijkend het is. Maar wat me opvalt: op geen enkele foto heb ik die voortanden gezien…

 

**De 'male gaze' volgens Wikipedia.

 


« 

Reactie plaatsen

Reacties

Serena de Groot
een maand geleden

Hahaha, goeie Anet! Nu kan ik nooit meer naar een portret kijken zonder die tandjes te zien. Ik kijk altijd vooral naar de ogen, in de blik zoek ik de eigenheid van de mens of haar stemming. De mond dient voor mij vooral om te liplezen. Haha
Leuk verhaal in deze barre tijden. Serena

Anet Verdonk
een maand geleden

Serena, Dank voor je leuke reactie! Fijn dat je het met plezier hebt gelezen.

Birgit Gorter
een maand geleden

Dag Anet,
In de eerste instantie zag ik die tandjes niet, ik dacht dat het lichtreflecties op de onderlip waren. Maar ja, nu kan ik alleen nog maar tandjes zien. En inderdaad, op de foto's zie ik ze nergens.
Ik vraag me overigens wel af of in die tijd dit soort tanden als lelijk of afwijkend werd beschouwd. 50 jaar na dit schilderij was het voor mijn tandarts in ieder geval nog altijd niet vanzelfsprekend kinderen een beugel te geven.
Birgit

Anet Verdonk
een maand geleden

Birgit, dank voor je leuke en interessante reactie. Ja, ik denk dat je gelijk hebt dat het niet als afwijkend werd beschouwd. Maar lelijk? Misschien wel. Daaruit is dan later de behoefte aan een beugeltje voortgekomen. Hoewel dat inderdaad in onze jeugd nog niet vanzelfsprekend was. (Maar is het nu wel vanzelfsprekend eigenlijk?) Bij de fotomodellen staan de tanden wel recht (al dan niet tgv een beugel), maar door de stand van hun mond vallen ze op. Anet