NIEUW “Uiterst pikant”

Dit verbluffend knap geschilderde portret gold eind 19e eeuw als "uiterst pikant". Waarom eigenlijk? Wat is hier aan de hand? Het portret werd gemaakt door Therese Schwartze, destijds een beroemde schilder van society portretten. Ze verdiende er goud geld mee. Daarom heet de tentoonstelling "Haar klant was koning". Maar klopt dat eigenlijk wel?

Nog te zien t/m 27 februari 2022 in Museum Paul Tetar van Elven in Delft.


“Het contrast van de blonde Mia met haar oosterse kleding gold als uiterst pikant.” Dat staat bij een portret dat Therese Schwartze in 1886 schilderde van Mia Cuypers. Het is een verbluffend knap werk in pastelkrijt op papier (71 x 56 cm).

 

Het portret is momenteel te zien in Delft.* Het is gemaakt in opdracht van de Chinese koopman Taen-Err Toung, die verloofd was met de Nederlandse Mia Cuypers. “Uiterst pikant” dus, destijds. Waarom? Wat was er aan de hand?

 

Het verhaal erachter komt in essentie hierop neer: een Nederlandse vrouw uit gegoede kringen en een Chinese koopman worden verliefd op elkaar. En ze gaan trouwen. Dat was nogal wat, zo’n intercultureel huwelijk. Dat kwam niet zo veel voor.

 

Gebruikelijker was het dat de aanstaande bruidegom een portret liet schilderen van de aanstaande bruid. Maar die ‘oosterse kleding’ vond men vreemd. Daar komt bij: de kunstenaar aan wie de opdracht werd gegund, was een vrouw. Zeer ongebruikelijk voor die tijd.

 

Over het hele voorval raakte men in de 19e eeuw niet uitgepraat. Het verhaal wordt nu opnieuw verteld door het museum in Delft*, maar aan het vertelperpectief lijkt niet veel te zijn veranderd sindsdien. Voor mijn gevoel is de onderliggende boodschap nog steeds: o jee, o jee, dit kan toch zomaar niet!

 

Hmmm. Misschien moet ik eerst eens beter naar het schilderij kijken. Welk verhaal wordt daar verteld? Wat valt het meeste op? Natuurlijk: eerst de virtuoze pasteltechniek. En dan?

 

Mij valt meteen op dat de geportretteerde Mia Cuypers ons recht aankijkt. Ze is neergezet in heldere, frisse kleuren. En ze steekt haar waaier strijdlustig in onze richting. Geen neergeslagen ogen. Geen bevallige lichaamshouding.

 

Zou een mannelijke schilder haar ook zo hebben geportretteerd? Dat zullen we nooit weten. Maar ik weet wel wat ik zie: een portret van een vrouw met een eigen wil en een onafhankelijke geest. Het portret zegt mij zonder woorden wat de vrouw die erop staat te vertellen heeft: dit is mijn leven, dit is mijn gevoel, dit is mijn keuze.

 

Therese Schwartze, de vrouw die het portret maakte, verdiende in de loop der jaren goud geld met haar werk. Ze portretteerde de Nederlandse gegoede burgerij en de elite, tot het koningshuis aan toe. Dus moest ze zo nu en dan wat water bij de artistieke wijn doen. En dat deed ze dan ook. Daarom staat er als ondertitel op de tentoonstellingsbrochure: “Haar klant was koning”.

 

Tja, als je het zo bekijkt, moet het vooral de Chinese opdrachtgever zijn geweest, die bepaalde omdat hij betaalde. Dan zijn die ‘oosterse kleding’, die waaier en die Chinese tekens in de linkerbovenhoek alleen maar op zijn verzoek geschilderd.

 

Zou Therese Schwartze zich hiervoor hebben laten lenen? Was haar klant altijd koning? Dat zou een heel on-feministische versie van het verhaal opleveren: de vrouwelijke schilder doet alleen wat de klant wil en de vrouw die geportretteerd wordt, zit willoos ingeklemd tussen de eisen van haar eigen cultuur (trouw toch gewoon met een Nederlander en houd verder je gemak) en de verwachtingen van haar Chinese verloofde (laat zien dat je overstapt naar mijn cultuur).

 

Maar zo zit het volgens mij niet. De vrouw die je ziet, is niet hulpeloos. Als ik naar het schilderij kijk, zie ik een vrouw die voor zichzelf kiest. Dat gebeurt hier misschien niet in termen van economische zelfstandigheid waarin we vrouwenemancipatie graag definieren, maar het gebeurt wel in termen van zelfbeschikking: eigen keuzes maken en daarvan de consequenties aanvaarden.

 

Dat een vrouw haar eigen keuzes kan maken en dat altijd al kon, laat Therese Schwartze ons zien met dit portret. Daarmee zet ze een kanttekening bij de toen heersende moraal van vrouwelijke ondergeschiktheid en gehoorzaamheid aan de man. Het is jammer dat het museum in Delft het schilderij niet interpreteert vanuit dit perspectief. Helaas echoot de tekst bij het portret vooral het bestaande, verouderde narratief.

 

Een mannelijke schilder zou de opdracht destijds anders hebben uitgevoerd, daar ben ik van overtuigd. En dat roept bij mij de vraag op: waarom koos de Chinese koopman ervoor om juist Schwartze de opdracht te gunnen? Of deed hij dat niet? Was het misschien Mia Cuypers zelf die voor Therese Schwartze koos?

__________

*De tentoonstelling Therese Schwartze “Haar klant was koning” is nog te zien t/m 27 februari 2022 in het museum Paul Tetar van Elven in Delft.

 


«   »

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.