Blauw(2): het rauwe van blauw, painting the blues

Gepubliceerd op 29 mei 2020 om 15:35

leestijd 2 minuten

Vorige keer schreef ik dat de kleur blauw in de middeleeuwen als hemels werd ervaren. Blauw werd bijvoorbeeld gebruikt voor de mantel van Maria. Ook in de Renaissance bleef blauw gereserveerd voor verheven figuren. Zie bijvoorbeeld het portret dat Giovanni Bellini begin zestiende eeuw schilderde van de Doge van Venetië: de achtergrond is zinderend blauw.

Kortom: de kleur blauw stond eeuwenlang voor mystiek, macht en het onbereikbare. En het was in die tijd ook niet makkelijk om aan blauwe verf te komen. De grondstof – Lapis lazuli – was peperduur en moest helemaal uit Afghanistan worden geïmporteerd. Van dat transport ging het laatste stuk over zee, meestal naar Venetië. Vandaar dat blauwe verf in het Italiaans de naam 'Oltremarino' kreeg. Dat betekent ‘van over zee’. In het Nederlands: Ultramarijn.

Intussen zijn we eeuwen verder. Ultramarijn komt niet meer ‘van over zee’, maar wordt synthetisch samengesteld en is niet meer zo duur. Blauw is er tegenwoordig ook in veel andere kleurschakeringen: Pruisisch blauw, Caeruleum, Mangaan, Cobalt, noem maar op. Bovendien is blauw een heel gewone kleur geworden in het straatbeeld en in ons dagelijks leven: jeans, logo’s, verpakkingen; de kleur blauw zie je overal.

Is blauw dus eigenlijk een saai kleurtje geworden? Is de mystiek er helemaal vanaf? Zit er nog wel diepgang in het blauw? 

Toen ik daarover zat te peinzen, moest ik ineens aan de Blues denken: een melancholieke, verlangende muziekstijl, die zijn wortels heeft in het slavernijverleden van de Verenigde Staten. Slaven verlangden naar vrijheid en een beter bestaan, maar bereikbaar was dat bepaald niet. Toen de vrijheid uiteindelijk zwaar was bevochten, liet het harde dagelijkse leven nog steeds veel te wensen over. Blues bezong dat gevoel.

Zo zijn we Blues gaan ervaren als de muziek van het zwaarmoedige, onbestemde verlangen naar beter en mooier. Verlangen naar een ander leven, dat zich elders afspeelt, bij wijze van spreken ergens ‘over zee’. Ultramarijn.

Komt de naam ‘Blues’ daarvandaan? Vast niet, maar de kleur blauw krijgt er wel een nieuwe betekenis van. Het is geen blauw meer dat vanuit verheven hemelse hoogten op ons neerdaalt, zoals in de middeleeuwen. Het is een ander soort blauw geworden: het stijgt op vanuit het rauwe en het aardse. Een nieuw soort diepgang dus.

Ook in de moderne schilderkunst kom je dat tegen: het blauw is niet meer hemels of verheven, maar juist rauw en aards. Het bekendste voorbeeld is de ‘Blauwe Periode’ van Pablo Picasso, begin twintigste eeuw. Hij was toen nog jong, straatarm en verloor een goede vriend, die zelfmoord pleegde. Picasso’s werk uit die periode slaat je in het gezicht: verdriet, wanhoop en uitzichtloosheid. Geschilderd in zwart en grijs. En vooral in blauw.

Hieronder een voorbeeld van werk uit de 'Blauwe Periode' van Picasso. Daarnaast/daaronder een portret dat vier eeuwen eerder werd gemaakt van de Doge van Venetië, door Giovanni Bellini. Opvallende overeenkomst: de achtergrondkleur.

Pablo Picasso:
La Célestine
(1904)

 

 

Giovanni Bellini:
Doge Leonardo Loredano (1501)

 


« 

Reactie plaatsen

Reacties

Marcia
3 maanden geleden

Jouw blog doet mij peinzen aan een oud liedje: 'Maria op de blauwe steen'. Een liedje dat mijn moeder zong, en waar uiteindelijk een boek over haar (door mij) werd geschreven. Waarom een blauwe steen? Omdat Maria in de Middeleeuwen in een blauw kleed werd afgebeeld? Kleed vs. steen? Zie jij een verband?

Anet Verdonk
3 maanden geleden

Ha Marcia,
Het boek over je moeder heb ik destijds gelezen en het staat hier in de kast. Ik heb het erbij gepakt. Je moeder schrijft dat Maria in het liedje op de blauwe steen zit en dat ze huilt, omdat ze morgen sterven moet. Wie heeft dat gezegd? De boze wolf...
Beetje vreemde tekst. Dus ik heb eens gegoogeld en ik zie dat de Blauwe Steen in Leiden in de vijftiende eeuw een gerechtsplaats is geweest; er werden executies uitgevoerd. Niet zo vrolijk allemaal, maar met een beetje goeie wil kun je het liedje en deze geschiedenis wel met elkaar rijmen.
Toch zou je het liedje ook in het licht van mijn blogs kunnen interpreteren: de blauwe steen is lapis lazuli. En Maria zit 'er boven op', want haar mantel werd in de middeleeuwen geschilderd met de verf die van deze halfedelsteen werd gemaakt. Zolang ze leeft, kan ze daarvan genieten.